Aritmetik dizi ve geometrik dizi: genel terim ve toplam formülleri
Diziler, TYT'de 1-2 soru, AYT'de ise limit ve seri konularıyla birlikte karşına çıkar. İki dizi türünü ayırt etmek işin yarısıdır: fark sabitse aritmetik, oran sabitse geometrik.
Aritmetik dizi
İlk terim a₁, ortak fark d olsun.
Örnek: 5, 8, 11, 14, … dizisinin 20. terimi ve ilk 20 terim toplamı?
d = 3. a₂₀ = 5 + 19·3 = 62. S₂₀ = 20·(5 + 62)/2 = 670.
Geometrik dizi
İlk terim a₁, ortak çarpan (oran) r olsun.
Örnek: 3, 6, 12, 24, … dizisinin 6. terimi ve ilk 6 terim toplamı?
r = 2. a₆ = 3·2⁵ = 96. S₆ = 3·(2⁶ − 1)/(2 − 1) = 3·63 = 189.
Orta terim: Geometrik dizide aₙ² = aₙ₋₁ · aₙ₊₁ olur (pozitif terimlerde).
Sonsuz geometrik seri
|r| < 1 ise terimler küçülerek 0'a yaklaşır ve toplam sonlu bir değere gider:
8 + 4 + 2 + 1 + … için a₁ = 8, r = 1/2 olduğundan S = 8/(1 − 1/2) = 16. Bu fikir limit konusuna doğrudan bağlanır.
Sık yapılan hatalar
- Toplam formülünde n yerine terim değerini yazmak.
- Geometrik dizide r = 1 iken formülü kullanmak (bu durumda Sₙ = n·a₁).
- Aritmetik dizide (n − 1) yerine n yazmak: 1. terimden n. terime n − 1 adım atılır.
Sık sorulan sorular
Aritmetik dizi nedir?
Ardışık iki terimi arasındaki fark sabit olan dizidir. 5, 8, 11, 14... dizisinde fark d = 3'tür.
Geometrik dizi nedir?
Ardışık iki terimi arasındaki oran sabit olan dizidir. 3, 6, 12, 24... dizisinde r = 2'dir.
Aritmetik dizinin ilk n terim toplamı nasıl bulunur?
Sₙ = n(a₁ + aₙ)/2 formülüyle. Örneğin 1'den 100'e kadar sayıların toplamı 100·101/2 = 5050'dir.
Sonsuz geometrik seri ne zaman yakınsar?
Ortak oran |r| < 1 ise toplam a₁/(1 − r) değerine yaklaşır. 8, 4, 2, 1... için toplam 8/(1 − 1/2) = 16'dır.