Üslü ve köklü sayılar: kurallar, sık hatalar ve karekök nasıl alınır?
Üslü ve köklü sayılar, 8. sınıftan (LGS) başlayıp TYT'ye ve AYT'ye kadar her sınavda karşına çıkan temel konular. Bu yazıyı kural listesi + hata avcısı olarak kullanabilirsin.
Üslü sayı nedir?
aⁿ ifadesi, a sayısının kendisiyle n kez çarpımı demektir. a'ya taban, n'ye üs (kuvvet) denir.
Üslü sayılar kuralları
| Kural | Formül | Örnek |
|---|---|---|
| Çarpma (aynı taban) | aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ | 2³ · 2⁴ = 2⁷ = 128 |
| Bölme (aynı taban) | aᵐ ÷ aⁿ = aᵐ⁻ⁿ | 5⁶ ÷ 5⁴ = 5² = 25 |
| Üssün üssü | (aᵐ)ⁿ = aᵐ·ⁿ | (3²)³ = 3⁶ = 729 |
| Çarpımın üssü | (a·b)ⁿ = aⁿ · bⁿ | (2·5)³ = 8 · 125 = 1000 |
| Sıfırıncı kuvvet | a⁰ = 1 (a ≠ 0) | 2026⁰ = 1 |
| Negatif üs | a⁻ⁿ = 1 / aⁿ | 2⁻³ = 1/8 |
| Kesirli üs | a^(m/n) = ⁿ√(aᵐ) | 8^(2/3) = (∛8)² = 4 |
İşaret kuralları
- Negatif sayının çift kuvveti pozitiftir: (−3)² = 9, (−1)¹⁰⁰ = 1
- Negatif sayının tek kuvveti negatiftir: (−2)³ = −8, (−1)⁹⁹ = −1
Tabanları eşitleme
Üslü denklemlerde amaç tabanları eşitlemektir. Tabanlar eşitlenince üsler eşitlenir.
4ˣ = 32 ise x kaçtır?
Tabanları eşitleyemediğin durumlarda (örneğin 2ˣ = 7) logaritma devreye girer.
Köklü sayılar ve karekök
Karekök, kare almanın tersidir: √a, karesi a olan negatif olmayan sayıdır.
Kareler tablosu (ezberle, çok işine yarar)
| 1² = 1 | 6² = 36 | 11² = 121 | 16² = 256 |
| 2² = 4 | 7² = 49 | 12² = 144 | 17² = 289 |
| 3² = 9 | 8² = 64 | 13² = 169 | 18² = 324 |
| 4² = 16 | 9² = 81 | 14² = 196 | 19² = 361 |
| 5² = 25 | 10² = 100 | 15² = 225 | 20² = 400 |
Kök dışına çıkarma
Tam kare olmayan bir sayının kökünü sadeleştirmek için içindeki en büyük tam kareyi bul:
En büyük tam kareyi göremiyorsan asal çarpanlara ayır. Her çift, dışarı tek olarak çıkar (yukarıdaki çizimdeki “çiftler kulübü”):
Hesap makinesiz karekök tahmini
√30 kaç? 30, iki tam karenin arasında: 25 < 30 < 36. O hâlde 5 < √30 < 6. Daha hassas tahmin için:
Formül: √(a² + b) ≈ a + b / (2a). Küçük b değerlerinde çok iyi sonuç verir. Sınavda “√30 hangi iki tam sayı arasındadır?” gibi sorularda saniyeler kazandırır.
Köklü sayılarda işlemler
| İşlem | Kural | Örnek |
|---|---|---|
| Çarpma | √a · √b = √(a·b) | √2 · √8 = √16 = 4 |
| Bölme | √a / √b = √(a/b) | √50 / √2 = √25 = 5 |
| Toplama | Sadece kök içleri aynıysa | 3√2 + 5√2 = 8√2 |
| Paydayı rasyonel yapma | Pay ve paydayı √a ile çarp | 6/√3 = 6√3/3 = 2√3 |
Özet
- Aynı tabanda çarpmada üsler toplanır, bölmede çıkarılır.
- a⁰ = 1, a⁻ⁿ = 1/aⁿ.
- (−2)² = 4 ama −2² = −4.
- Kök dışına çıkarma: en büyük tam kareyi bul ya da asal çarpanlara ayır.
- Kök toplamaya dağılmaz.
Sık sorulan sorular
Karekök nasıl alınır?
Sayı tam kare ise karesi o sayıyı veren pozitif sayı bulunur (√81 = 9). Tam kare değilse sayı, bir tam kare ile başka bir sayının çarpımı olarak yazılır ve tam kare kökün dışına çıkarılır: √50 = √(25 · 2) = 5√2.
Kök dışına nasıl çıkarılır?
Sayıyı asal çarpanlarına ayır. Karekökte her iki özdeş çarpan kök dışına bir tane olarak çıkar, eşi olmayanlar içeride kalır. √72 = √(2·2·2·3·3) = 2·3·√2 = 6√2.
Bir sayının sıfırıncı kuvveti neden 1'dir?
aⁿ ÷ aⁿ = 1'dir ve üslü bölme kuralına göre aⁿ ÷ aⁿ = aⁿ⁻ⁿ = a⁰'dır. Bu yüzden sıfırdan farklı her a için a⁰ = 1'dir. 0⁰ ise belirsizdir.
Negatif üs ne demek?
a⁻ⁿ = 1 / aⁿ demektir. Örneğin 2⁻³ = 1/8. Negatif üs sayıyı negatif yapmaz, sadece kesrin paydasına gönderir.
(−2)² ile −2² aynı mı?
Hayır. (−2)² = (−2)·(−2) = 4 iken −2² = −(2·2) = −4'tür. Parantez yoksa üs sadece sayıya uygulanır, eksi işareti dışarıda kalır.
√(a + b) = √a + √b olur mu?
Hayır. √(9 + 16) = √25 = 5 iken √9 + √16 = 3 + 4 = 7'dir. Kök, toplamaya dağılmaz; sadece çarpma ve bölmeye dağılır.