Sınav Konuları

Üslü ve köklü sayılar: kurallar, sık hatalar ve karekök nasıl alınır?

Üslü ve köklü sayılar, 8. sınıftan (LGS) başlayıp TYT'ye ve AYT'ye kadar her sınavda karşına çıkan temel konular. Bu yazıyı kural listesi + hata avcısı olarak kullanabilirsin.

Karekök kapısından yalnızca çiftler çıkabiliyor: iki 3 el ele çıkıyor, yalnız 2 içeride kalıyor 2 3 3 Kökten sadece çiftler çıkabilir. Tek kalan içeride kalır! √18 = √(3·3·2) = 3√2
Karekök bir “çiftler kulübü”: iki 3 el ele verince dışarıya bir 3 olarak çıkar, yalnız kalan 2 içeride bekler.

Üslü sayı nedir?

aⁿ ifadesi, a sayısının kendisiyle n kez çarpımı demektir. a'ya taban, n'ye üs (kuvvet) denir.

2⁵ = 2 · 2 · 2 · 2 · 2 = 32 10³ = 10 · 10 · 10 = 1.000

Üslü sayılar kuralları

KuralFormülÖrnek
Çarpma (aynı taban)aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ2³ · 2⁴ = 2⁷ = 128
Bölme (aynı taban)aᵐ ÷ aⁿ = aᵐ⁻ⁿ5⁶ ÷ 5⁴ = 5² = 25
Üssün üssü(aᵐ)ⁿ = aᵐ·ⁿ(3²)³ = 3⁶ = 729
Çarpımın üssü(a·b)ⁿ = aⁿ · bⁿ(2·5)³ = 8 · 125 = 1000
Sıfırıncı kuvveta⁰ = 1 (a ≠ 0)2026⁰ = 1
Negatif üsa⁻ⁿ = 1 / aⁿ2⁻³ = 1/8
Kesirli üsa^(m/n) = ⁿ√(aᵐ)8^(2/3) = (∛8)² = 4

İşaret kuralları

  • Negatif sayının çift kuvveti pozitiftir: (−3)² = 9, (−1)¹⁰⁰ = 1
  • Negatif sayının tek kuvveti negatiftir: (−2)³ = −8, (−1)⁹⁹ = −1
(−2)² ≠ −2². Parantez varsa eksi de kareye girer: (−2)² = 4. Parantez yoksa sadece 2'nin karesi alınır, eksi dışarıda bekler: −2² = −4. Sınavlarda en çok puan kaybettiren tuzaklardan biri.

Tabanları eşitleme

Üslü denklemlerde amaç tabanları eşitlemektir. Tabanlar eşitlenince üsler eşitlenir.

4ˣ = 32 ise x kaçtır?

4ˣ = (2²)ˣ = 2²ˣ 32 = 2⁵ 2x = 5 → x = 5/2

Tabanları eşitleyemediğin durumlarda (örneğin 2ˣ = 7) logaritma devreye girer.

Köklü sayılar ve karekök

Karekök, kare almanın tersidir: √a, karesi a olan negatif olmayan sayıdır.

√49 = 7 çünkü 7² = 49 √0,25 = 0,5 çünkü 0,5² = 0,25
√9 = 3'tür, −3 değildir! Karekök sembolü her zaman negatif olmayan sonucu verir. Ama x² = 9 denkleminin iki çözümü vardır: x = 3 ve x = −3. Sembol ile denklemi karıştırma.

Kareler tablosu (ezberle, çok işine yarar)

1² = 16² = 3611² = 12116² = 256
2² = 47² = 4912² = 14417² = 289
3² = 98² = 6413² = 16918² = 324
4² = 169² = 8114² = 19619² = 361
5² = 2510² = 10015² = 22520² = 400

Kök dışına çıkarma

Tam kare olmayan bir sayının kökünü sadeleştirmek için içindeki en büyük tam kareyi bul:

√72 = √(36 · 2) = 6√2 √50 = √(25 · 2) = 5√2 √180 = √(36 · 5) = 6√5

En büyük tam kareyi göremiyorsan asal çarpanlara ayır. Her çift, dışarı tek olarak çıkar (yukarıdaki çizimdeki “çiftler kulübü”):

√360 = √(2·2·2·3·3·5) = 2·3·√(2·5) = 6√10

Hesap makinesiz karekök tahmini

√30 kaç? 30, iki tam karenin arasında: 25 < 30 < 36. O hâlde 5 < √30 < 6. Daha hassas tahmin için:

√30 ≈ 5 + (30 − 25) / (2 · 5) = 5 + 0,5 = 5,5 (gerçek değer: 5,477…)

Formül: √(a² + b) ≈ a + b / (2a). Küçük b değerlerinde çok iyi sonuç verir. Sınavda “√30 hangi iki tam sayı arasındadır?” gibi sorularda saniyeler kazandırır.

Sayı doğrusunda kök 30'un 5 ile 6 arasında, 5,5'e yakın bir yerde olduğunu gösteren çizim 5 = √25 6 = √36 √30 ≈ 5,48
√30, 5'e 6'dan biraz daha yakın, çünkü 30, 25'e 36'dan daha yakın.

Köklü sayılarda işlemler

İşlemKuralÖrnek
Çarpma√a · √b = √(a·b)√2 · √8 = √16 = 4
Bölme√a / √b = √(a/b)√50 / √2 = √25 = 5
ToplamaSadece kök içleri aynıysa3√2 + 5√2 = 8√2
Paydayı rasyonel yapmaPay ve paydayı √a ile çarp6/√3 = 6√3/3 = 2√3
√(a + b) ≠ √a + √b. √(9 + 16) = √25 = 5, ama √9 + √16 = 7. Kök çarpmaya dağılır, toplamaya dağılmaz. Aynı hata üslerde de yapılır: (a + b)² ≠ a² + b².

Özet

  • Aynı tabanda çarpmada üsler toplanır, bölmede çıkarılır.
  • a⁰ = 1, a⁻ⁿ = 1/aⁿ.
  • (−2)² = 4 ama −2² = −4.
  • Kök dışına çıkarma: en büyük tam kareyi bul ya da asal çarpanlara ayır.
  • Kök toplamaya dağılmaz.

Sık sorulan sorular

Karekök nasıl alınır?

Sayı tam kare ise karesi o sayıyı veren pozitif sayı bulunur (√81 = 9). Tam kare değilse sayı, bir tam kare ile başka bir sayının çarpımı olarak yazılır ve tam kare kökün dışına çıkarılır: √50 = √(25 · 2) = 5√2.

Kök dışına nasıl çıkarılır?

Sayıyı asal çarpanlarına ayır. Karekökte her iki özdeş çarpan kök dışına bir tane olarak çıkar, eşi olmayanlar içeride kalır. √72 = √(2·2·2·3·3) = 2·3·√2 = 6√2.

Bir sayının sıfırıncı kuvveti neden 1'dir?

aⁿ ÷ aⁿ = 1'dir ve üslü bölme kuralına göre aⁿ ÷ aⁿ = aⁿ⁻ⁿ = a⁰'dır. Bu yüzden sıfırdan farklı her a için a⁰ = 1'dir. 0⁰ ise belirsizdir.

Negatif üs ne demek?

a⁻ⁿ = 1 / aⁿ demektir. Örneğin 2⁻³ = 1/8. Negatif üs sayıyı negatif yapmaz, sadece kesrin paydasına gönderir.

(−2)² ile −2² aynı mı?

Hayır. (−2)² = (−2)·(−2) = 4 iken −2² = −(2·2) = −4'tür. Parantez yoksa üs sadece sayıya uygulanır, eksi işareti dışarıda kalır.

√(a + b) = √a + √b olur mu?

Hayır. √(9 + 16) = √25 = 5 iken √9 + √16 = 3 + 4 = 7'dir. Kök, toplamaya dağılmaz; sadece çarpma ve bölmeye dağılır.